Nikiszowiec - miejsce magiczne?

Najpiękniejsze osiedle robotnicze na Śląsku, miasto w pigułce, jedno z najbardziej spójnych założeń w regionie, unikat na skalę europejską, jedyny w swoim rodzaju,  magiczny Nikisz - gdyby 40 lat temu ktoś mi powiedział, że te czerwone, brzydkie familoki można potraktować z takim zachwytem, po prostu nie uwierzyłabym!
Bo może nie sam Nikiszowiec, ale podobne domy znałam, bywając często nie tak daleko,  w Michałkowicach u mojej rodziny.
Nic mi się w nich nie podobało, z wyjątkiem - schodów;
pięknych, ażurowych - podobne widziałam potem w Niemczech  - paskudnie wymalowanych farbą olejową.

Nie lubiłam tej ciemnej kolorystyki, czerwonych lub zielonych framug, dymu unoszącego się z kominów, wszechobecnego kurzu, zdumiewała mnie potrzeba mycia okien raz na tydzień, no nic mi się nie podobało;(

No i proszę - a teraz podoba;)

Jak to było?
Byt określa świadomość?
Świadomość kształtuje gust?

Poczytajmy na temat:

Budowa osiedla dla robotników zatrudnionych w kopalni Giesche - nazwa pochodzi od położonego w pobliżu szybu "Nikischschacht"- trwała od 1908 do 1924 r. z przerwami, ale zasadnicza jego część powstała do roku 1912.Planowano stworzenie mieszkań dla 1200 robotników, z pełną infrastrukturą,  podobnie jak w Giszowcu.

Taki współczesny opis osiedla znalazłam:

"Każdy zamknięty czworoboczny blok tworzy kwartał.
Wszystkie domy są tej samej wysokości i mają trzy kondygnacje. Jedynym wyjątkiem jest kościół, dominujący dostojnie nad Nikiszem. Uliczki wyglądają jak ceglane kaniony z wybrukowanymi jezdniami, natomiast wnętrza bloków są ich przeciwieństwem. Przestronne i pełen zieleni, tutaj wypoczywali mieszkańcy, mieli ogródki, były tu nawet wspólnie piece do wypieku chleba. Na dziedzińcach były też budynki gospodarcze, w tym chlewiki i gołębniki, część z nich przetrwała.

Do osiedla wjeżdża się przez bramy, które tworzą przerzucone nad ulicą przewiązki łączące sąsiednie bloki. Nadają z zewnątrz obronny charakter Nikiszowi, ale zarazem są bardzo malownicze. Kompleks ma plan przypominający szybowiec albo kształt widowni teatralnej. Wszystkie uliczki i przejścia zbiegają się jakby na scenie, którą tworzy plac centralny. Wzdłuż placu biegną arkadowe podcienia ze sklepami. Przy placu, jak na tradycyjnym rynku, znajduje się również kościół. Budowana w latach 1914-27 świątynia św. Anny jest autorstwa tych samych architektów, braci ciotecznych Zillmanów."

 W 1978 r. osiedle wpisano do rejestru zabytków i objęto ochroną prawną,  w 2006 włączono do Szlaku Zabytków techniki, jest nadzieja na wpisanie na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.


Zainteresowanych szczegółami odsyłam do strony nikiszowiec.pl,  -  naprawdę warto!
a ja zapraszam na kilka zdjęć tu, a na wszystkie do albumu:)

 

Podobno takich osiedli powstało na Śląsku ok.250 i do dziś stanowią 'osobliwość na skalę światową'!  

Współczesny Nikiszowiec różni się nieco od tego pierwotnego;
coś dobudowano, coś zlikwidowano, wprowadzono wszędzie ogrzewanie centralne, wymieniono nawierzchnię, ale niewątpliwie nie zmieniono jednego - atmosfery, przynajmniej w odczuciu turysty.

Tylko...
na jednej ze ścian znalazłam taki napis:

"Masz marzenia?
nie tutaj!"

?

Giszowiec - miejsce niezwykłe

 

Zacznę od środka.
W 1969 r. władze zdecydowały o zrównaniu Giszowca z ziemią i wybudowaniu na jego miejscu  nowoczesnego blokowiska, które służyć miało wielokrotnie większej niż dotąd liczbie górników, pracowników katowickich kopalni 'Wieczorek' i 'Staszic'.

Eksperci uznali, że stare osiedle jest nieekonomiczne w utrzymaniu, na dodatek kłuje w oczy niemieckością i kapitalistycznym pochodzeniem.

Przewidziano całkowite wyburzenie starej, niskiej zabudowy i  postawienie w jej miejscu 10 - piętrowych bloków.
Trochę trwało zanim obrońcom tradycji, wspieranym m.in. przez Kazimierza Kutza - "Paciorki jednego różańca" -  udało się wstrzymać rozbiórkę starych domków, a konserwatorowi zabytków, prof.W.Zinowi wpisać ocalałą resztę - 1/3 zabudowy - do rejestru zabytków.

Na szczęście!
Tym, którzy nie wiedzą, co zburzono, przedstawiam opis  niemieckiego dziennikarza A.Klaussmanna sprzed stu lat:

"Giszowiec - to cacko architektoniczne.
 Osiedle dla 5 tysięcy mieszkańców zbudowano w lesie, który zakupiło towarzystwo Giesche i Spadkobiercy za 30 milionów marek.Miliony ludzi byłyby szczęśliwe, gdyby mogły mieszkać w tych małych, ale zawsze tylko dla dwóch rodzin przewidzianych, domkach.
Każda rodzina ma własne wejście do mieszkania, własny, dobrze wypielęgnowany ogródek, a w obrębie osiedla leżą rozdzielone obszernymi płaszczyznami, które umożliwiają wszędzie dostęp światła i powietrza, kompleks spożywczy, budynek administracji, lokale rozrywkowe, place gimnastyczne i zabaw."

Brzmi jak bajka?
Posłuchajcie jeszcze:

"...na osiedlu powstało 600 mieszkań dla rodzin robotniczych w dwurodzinnych domach parterowych. Obok powstało także 31 domów urzędniczych, 11 domów dla nauczycieli i dom dla lekarza, oraz dom noclegowy dla nieżonatych inżynierów i 5 domów noclegowych dla 300 nieżonatych robotników, ze wspólną stołówką. Osiedle charakteryzowało się jak na owe czasy ponadprzeciętnym standardem.(..)
Wszystkie domy miały budyneczki gospodarcze i ogródki. Mieszkania miały ten sam schemat: dla robotnika dwa pokoje z dużą kuchnią, dla urzędnika trzy lub cztery pokoje z kuchnią. Mieszkania urzędnicze miały ponadto łazienki, centralne ogrzewanie i kanalizację. Dla robotników stały hydranty z wodą na ulicy, a w budynkach gospodarczych były sławojki z szambami.  
W centralnej części osiedla był plac (dzisiejszy plac Pod Lipami), na którym mieściło się targowisko. Wokół placu znajdowały się: nadleśnictwo, gospoda, administracja osiedla, poczta, szkoły i sklepy. Gospoda miała salę teatralną, kręgielnię i muszlę koncertową. Promieniście od placu wychodziły uliczki, przy których znajdowały się domy robotników.

Na osiedlu ponadto znajdowały się pralnia z suszarnią i łaźnia dla kobiet (mężczyźni kąpali się na kopalni), posterunek policji z aresztem, apteka, barak dla zakaźnie chorych, rzeźnia, wytwórnia lodu, kilka piekarń z piecami chlebowymi i komora celna.
Mieszkańców osiedla obowiązywał regulamin, którego pilnował stójkowy. Za łamanie regulaminu groziła grzywna, którą wpłacano na rzecz górniczej kasy wspierającej."

Tak opisuje osiedle Giszowiec pani Marta Chmielewska na stronie "Górnośląskie dziedzictwo", polecam całość, podobnie jak i  arcyciekawą stronę stworzoną przez pasjonatów i miłośników Giszowca, z której zaczerpnęłam pierwszy cytat.

Zachowało się kilka ważnych budynków, m.in.  Karczma Śląska, Izba Śląska zwana Gawlikówką,  nadleśnictwo, obecnie przedszkole, domy towarowe.
Jest pięknie zorganizowany park z muszlą koncertową, alejkami i ławeczkami, gdzie spotkać można i starszych, i najmłodszych mieszkańców Giszowca.

Bajka, mówię Wam, bajka...

 

 

 A niedaleko jest Nikiszowiec,

 ale to już nieco inna opowieść, na inny dzień:)

kamieniołomy, kamieniołomy...

Nie wiem, jak Wy, ale ja lubię kamieniołomy.
Pokazują potęgę przyrody, jak mały wobec niej jest człowiek i jak - paradoksalnie? - wielki, bo panuje nad nią, kruszy jej potęgę, dosłownie, nie w przenośni.
W dwóch byłam w ostatnim czasie;

pierwszy to Babia Dolina na Lubelszczyźnie, rozległy, składający się z kilku wyrobisk, w których niegdyś (podobno od 1644 r.!) wydobywano piaskowiec i  wapienie, dziś zarastający, oficjalnie nieczynny, nieoficjalnie - wciąż eksploatowany przez miejscowych, do niedawana nielegalnie, obecnie za zgodą miejscowych władz, jak przeczytałam.
Nad całością góruje wieża, wybudowana z miejscowego kamienia, z której roztacza się widok na okolicę, czyli kamieniołom i Józefów.
Warto na nią wejść, warto obejść cały kamieniołom, robi wrażenie.
Przy drodze warto też zatrzymać się obok pomnika wzniesionego ku pamięci Miszki Tatara, który tu zginął w czerwcu 1943r.

Podstrzegomski kamieniołom jest diametralnie różny od poprzedniego - głęboki i wciąż czynny - wydobywają tu granit znany w całej Polsce i pewnie nie tylko - robi wrażenie potężniejszego, żeby nie powiedzieć groźnego:)

 

Nieco mnie zdziwiło bliskie, bardzo nawet bliskie, sąsiedztwo domów w strefie odstrzału...

Kilka zdjęć więcej, jak zwykle, w albumach, zapraszam.

......................

Ostatnio jestem bardzo zajętym człowiekiem, niestety;(
Zaglądam do was 'jak po ogień', czasem coś mi się uda wpisać w komentarzach, ale na dłuższą lekturę nie mam czasu, co mam nadzieję, zmieni się w październiku, bo czuję się jak ryba wyjęta z wody:(
Pozdrawiam serdecznie!

................

aneks;

zainteresowanych rozwiązaniem zagadki, co to za koła na polu obok józefowskiego kamieniołomu odsyłam do artykułu o 'Land Art Festiwalu'.